محاسبه تحمل بار قوطی آهنی و فولادی از موضوعات مهم در طراحی سازه های فلزی، ساخت تجهیزات صنعتی، اجرای سایبان، تولید قفسه و انتخاب پروفیل های ساختمانی است. قوطی های فولادی به دلیل داشتن سطح مقطع بسته، تنوع ابعاد و قابلیت استفاده در موقعیت های مختلف، کاربرد گسترده ای دارند. با این حال، تعیین ظرفیت باربری این مقاطع تنها با دانستن اندازه ظاهری یا ضخامت دیواره امکان پذیر نیست.
برای مثال، یک قوطی ۴۰×۴۰ با ضخامت ۲ میلی متر ممکن است در دهانه کوتاه عملکرد مناسبی داشته باشد، اما همان مقطع در دهانه بلندتر دچار تغییرشکل قابل توجهی شود. همچنین رفتار قوطی تحت فشار محوری با وضعیت آن هنگام تحمل بار خمشی متفاوت است. به همین دلیل، نمی توان برای هر سایز قوطی یک عدد ثابت به عنوان حداکثر وزن قابل تحمل اعلام کرد.
نحوه محاسبه تحمل بار قوطی به نوع بارگذاری، طول عضو، شرایط تکیه گاهی، ویژگی های هندسی مقطع و مشخصات مکانیکی فولاد بستگی دارد. در بعضی کاربردها مقاومت خمشی تعیین کننده است، در حالی که در شرایط دیگر، خیز بیش از حد، کمانش ستون یا ضعف اتصالات می تواند عملکرد سازه را محدود کند.
برای دستیابی به یک برآورد مهندسی، ابتدا باید مشخصات واقعی قوطی تعیین شود. سپس نیروهای وارد بر عضو محاسبه شوند و نتیجه با معیارهای مقاومت، پایداری و تغییرشکل مقایسه گردد.
در ادامه، فرمول تحمل بار قوطی برای تیرهای افقی و ستون ها، روش محاسبه ممان اینرسی و مدول مقطع، تاثیر طول دهانه و ضخامت، یک مثال عددی برای قوطی ۴۰×۴۰ و جدول مقایسه چند سایز بررسی می شود. تمام محاسبات عددی این مقاله آموزشی هستند و به تنهایی جایگزین طراحی اجرایی و تایید مهندس محاسب نخواهند بود اما می توانند برای تخمین قیمت قوطی آهن مورد نیاز ساخت و ساز استفاده شود.
قوطی های مربعی و مستطیلی از مقاطع بسته فولادی هستند که در برابر نیروهای محوری، خمشی و پیچشی رفتار مشخصی دارند. با وجود شباهت ظاهری این دو گروه، توزیع مصالح در سطح مقطع آنها یکسان نیست. همین موضوع باعث می شود مقاومت و سختی خمشی یک قوطی مستطیلی در دو جهت متفاوت باشد.
محاسبه ظرفیت باربری پروفیل فولادی از شناخت نقش عضو آغاز می شود. اگر قوطی به صورت تیر افقی استفاده شود، بررسی لنگر خمشی، نیروی برشی و خیز اهمیت دارد. اگر همان مقطع در نقش ستون قرار گیرد، مقاومت فشاری و کمانش در اولویت خواهند بود. در برخی سازه ها نیز عضو به طور همزمان تحت فشار و خمش قرار می گیرد.
در طراحی باید میان سه مفهوم تفاوت قائل شد:
ممکن است یک تیر از نظر مقاومت فولاد قابل قبول باشد، اما خیز آن از حد مجاز پروژه فراتر رود. همچنین امکان دارد ستونی پیش از رسیدن تنش آن به تنش تسلیم، به دلیل لاغری زیاد دچار کمانش شود.
بنابراین، محاسبه تحمل بار قوطی باید مجموعه این رفتارها را پوشش دهد و نمی توان تنها از یک فرمول برای تمام شرایط استفاده کرد.
پیش از استفاده از فرمول های محاسباتی، باید اطلاعات هندسی و مکانیکی قوطی مشخص شود. کیفیت نتیجه به دقت این اطلاعات وابسته است و اشتباه در هر پارامتر می تواند ظرفیت محاسبه شده را تغییر دهد.
نخستین مشخصه، ابعاد خارجی مقطع است. قوطی های مربعی با دو ضلع برابر و قوطی های مستطیلی با دو ضلع متفاوت شناخته می شوند. برای مثال، قوطی ۶۰×۴۰ دارای ابعاد خارجی ۶۰ و ۴۰ میلی متر است. در محاسبه خمش، فقط دانستن این دو عدد کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام ضلع در جهت ارتفاع نصب شده است.
ضخامت دیواره پارامتر مهم بعدی است. افزایش ضخامت معمولا باعث افزایش سطح مقطع و تغییر ویژگی های مقاومتی می شود. با این حال، ضخامت اسمی اعلام شده در بازار ممکن است با ضخامت واقعی یا ضخامت مبنای طراحی تفاوت داشته باشد. به همین دلیل، در پروژه های حساس باید مشخصات محصول، تلرانس تولید و استاندارد مربوط بررسی شوند.
طول قوطی نیز باید متناسب با نقش آن تعریف شود. در تیرهای افقی، فاصله بین تکیه گاه ها اهمیت دارد. در ستون ها، طول آزاد و شرایط مهاربندی در تعیین طول موثر کمانش نقش دارند. بنابراین، طول یک شاخه خریداری شده لزوما همان طول مورد استفاده در فرمول های طراحی نیست.
از نظر مشخصات مکانیکی، دو پارامتر اصلی عبارت اند از:
تنش تسلیم فولاد (Fy): این پارامتر نشان دهنده سطح تنشی است که مبنای آغاز تسلیم فولاد در طراحی قرار می گیرد. مقدار آن به گرید و استاندارد محصول وابسته است و معمولا بر حسب مگاپاسکال بیان می شود.
مدول الاستیسیته (E): این ویژگی میزان سختی الاستیک ماده را مشخص می کند و در محاسبه خیز و کمانش کاربرد دارد. در بسیاری از محاسبات مقدماتی فولادهای ساختمانی، مقدار تقریبی ۲۰۰ هزار مگاپاسکال برای آن در نظر گرفته می شود؛ اما مقدار مورد استفاده باید با مرجع طراحی هماهنگ باشد.
علاوه بر این موارد، نوع نیرو، محل اعمال بار، وضعیت اتصالات، مهاربندی جانبی، شرایط محیطی و احتمال وجود بارهای ضربه ای یا تکرارشونده نیز باید مشخص شوند.
بهتر است تمام اطلاعات در یک برگه محاسباتی ثبت شوند تا هنگام تغییر سایز قوطی یا طول عضو، مقایسه گزینه ها بر اساس فرضیات یکسان انجام شود.

برای بررسی مقاومت و سختی قوطی، ابتدا باید ویژگی های هندسی آن محاسبه شوند. سه پارامتر اصلی در این مرحله، مساحت سطح مقطع، ممان دوم سطح و مدول مقطع الاستیک هستند.
در محاسبات مقاطع توخالی مستطیلی، متغیرها به صورت زیر تعریف می شوند:
در یک مدل ساده که چهار دیواره ضخامت یکسان و گوشه های تیز دارند، مساحت سطح مقطع از تفاضل مساحت مستطیل خارجی و داخلی محاسبه می شود.
فرمول محاسبه سطح مقطع قوطی:
A = b × h − (b − 2t) × (h − 2t)
برای مثال، اگر یک قوطی مربعی دارای ضلع خارجی ۴۰ میلی متر و ضخامت ۲ میلی متر باشد، ضلع داخلی آن در مدل فرضی ۳۶ میلی متر خواهد بود.
A = 40 × 40 − 36 × 36
A = 304 mm²
مساحت به دست آمده در بررسی تنش محوری کاربرد دارد، اما به تنهایی نمی تواند مقاومت خمشی مقطع را نشان دهد.
برای محاسبه رفتار خمشی باید از ممان دوم سطح استفاده شود. این ویژگی نشان می دهد سطح فولاد چگونه نسبت به محور خمش توزیع شده است. ممان دوم سطح هندسی با ممان اینرسی جرمی تفاوت دارد و در روابط مقاومت مصالح از نوع هندسی آن استفاده می شود.
فرمول ممان دوم سطح حول محور مرکزی افقی:
Ix = [b × h³ − (b − 2t) × (h − 2t)³] ÷ 12
فرمول ممان دوم سطح حول محور مرکزی عمودی:
Iy = [h × b³ − (h − 2t) × (b − 2t)³] ÷ 12
این روابط نشان می دهند ارتفاع مقطع تاثیر مهمی بر سختی خمشی دارد؛ زیرا در محاسبه ممان دوم سطح با توان سوم ظاهر می شود.
پس از تعیین ممان دوم سطح، مدول مقطع الاستیک محاسبه می شود.
Sx = Ix ÷ (h ÷ 2)
Sy = Iy ÷ (b ÷ 2)
مدول مقطع برای محاسبه تنش خمشی در محدوده رفتار الاستیک کاربرد دارد. هرچه مقدار آن حول محور مورد نظر بیشتر باشد، تنش ناشی از لنگر خمشی یکسان کمتر خواهد بود.
البته این فرمول ها برای یک مستطیل توخالی ایده آل نوشته شده اند. قوطی های واقعی معمولا گوشه های گرد دارند و شکل داخلی آنها کاملا با مدل هندسی ساده یکسان نیست. ضخامت واقعی، شعاع گوشه ها و استاندارد تولید نیز می توانند بر مشخصات مقطع اثر بگذارند.
بنابراین، برای طراحی اجرایی بهتر است در صورت دسترسی، از مقادیر ثبت شده در جدول معتبر مشخصات مقطع متناسب با محصول واقعی استفاده شود.
پیش از انتخاب فرمول تحمل بار قوطی باید نوع نیروی وارد شده مشخص باشد. رفتار عضو تحت نیرویی که در امتداد طول آن وارد می شود، با رفتار همان عضو تحت نیروی عرضی متفاوت است.
بار محوری نیرویی است که در راستای محور طولی عضو اعمال می شود. برای مثال، ستونی که وزن بخشی از سازه را به تکیه گاه پایین انتقال می دهد، ممکن است تحت فشار محوری قرار داشته باشد. در این حالت، تنش فشاری و احتمال کمانش بررسی می شوند.
بار متمرکز در مدل محاسباتی به نیرویی گفته می شود که در یک نقطه مشخص از عضو اعمال شده است. برای نمونه، اگر یک دستگاه از طریق پایه ای محدود روی تیر قرار بگیرد، بار آن ممکن است برای تحلیل کلی تیر به صورت نیروی متمرکز مدل شود.
البته نیرو در واقعیت از طریق سطح تماس منتقل می شود. اگر سطح تماس کوچک باشد، بررسی تنش و تغییرشکل موضعی دیواره قوطی نیز اهمیت پیدا می کند.
بار گسترده نیرویی است که در طول مشخصی از عضو توزیع می شود. برای مثال، بار ناشی از یک سطح پیوسته که روی تیر قرار دارد، در شرایط مناسب می تواند به صورت بار گسترده یکنواخت مدل شود.
در جدول زیر دو حالت متداول بارگذاری تیر نشان داده شده است.
| نوع بارگذاری | نمایش مفهومی | ویژگی اصلی |
|---|---|---|
| بار متمرکز وسط دهانه | ▲ ━━━━━ ↓P ━━━━━ ▲ | نیرو در مرکز تیر وارد می شود. |
| بار گسترده یکنواخت | ▲ ━ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ━ ▲ | نیرو در تمام طول دهانه توزیع شده است. |
در این نمایش، مثلث های دو طرف نشان دهنده تکیه گاه های تیر هستند.
علاوه بر این نیروها، قوطی ممکن است تحت برش یا پیچش قرار گیرد. برای مثال، یک بازوی فلزی متصل به بدنه قوطی می تواند به دلیل فاصله نیرو از محور عضو، لنگر پیچشی ایجاد کند.
بنابراین، فشار محوری، خمش، برش و پیچش باید متناسب با ماهیت نیرو و شرایط سازه بررسی شوند. استفاده از یک فرمول عمومی برای تمام این حالت ها صحیح نیست.
در بسیاری از کاربردهای ساختمانی و صنعتی، قوطی به صورت تیر افقی نصب می شود. مهم ترین وظیفه این عضو انتقال بارهای وارد شده به تکیه گاه هاست.
برای محاسبه اولیه، باید نوع تکیه گاه و الگوی بارگذاری مشخص شود. یکی از ساده ترین حالت ها، تیر دوسر ساده است؛ یعنی تیری که در مدل ایده آل، دو تکیه گاه آن مانع جابه جایی عمودی می شوند، اما دوران انتهای عضو را به صورت گیردار محدود نمی کنند.
اگر یک نیروی متمرکز P در وسط چنین تیری وارد شود، حداکثر لنگر خمشی برابر است با:
Mmax = P × L ÷ 4
در این رابطه:
برای مثال، اگر طول دهانه ۱۰۰۰ میلی متر و نیروی وارد شده ۵۰۰ نیوتن باشد، حداکثر لنگر خمشی برابر ۱۲۵ هزار نیوتن میلی متر خواهد بود.
در حالت بار گسترده یکنواخت، رابطه لنگر بیشینه تغییر می کند:
Mmax = w × L² ÷ 8
در این فرمول، w شدت بار گسترده است. اگر طول بر حسب میلی متر باشد، واحد مناسب برای شدت بار، نیوتن بر میلی متر خواهد بود.
مجموع نیروی ناشی از بار گسترده یکنواخت نیز برابر است با:
Ptotal = w × L
در مرحله بعد، تنش خمشی الاستیک از تقسیم لنگر بر مدول مقطع محاسبه می شود:
σb = M ÷ S
برای استفاده صحیح از این رابطه باید مدول مقطع مربوط به همان محور خمش انتخاب شود. در قوطی های مستطیلی، اشتباه گرفتن دو محور می تواند نتیجه را تغییر دهد.
بررسی برش نیز در کنار خمش اهمیت دارد. برای تیر دوسر ساده با بار متمرکز وسط دهانه، نیروی برشی بیشینه در مدل ایده آل برابر P ÷ 2 است. در حالت بار گسترده یکنواخت، مقدار آن برابر w × L ÷ 2 خواهد بود.
با این حال، محاسبه لنگر و تنش الاستیک به معنای تعیین ظرفیت مجاز تیر نیست. برای طراحی باید لنگر و برش مورد نیاز با مقاومت طراحی عضو بر اساس استاندارد مربوط مقایسه شوند.
در روش طراحی با ضرایب بار و مقاومت، شکل کلی کنترل مقاومت خمشی به صورت زیر است:
Mu ≤ φ × Mn
در این رابطه، Mu لنگر ناشی از بارهای طراحی، Mn مقاومت خمشی اسمی و φ ضریب مقاومت متناسب با حالت حدی است.
مقاومت خمشی اسمی قوطی باید با توجه به شرایط مقطع و ضوابط طراحی تعیین شود. برای مثال، ممکن است کمانش موضعی دیواره یا محدودیت های دیگر بر مقاومت قابل استفاده تاثیر بگذارند.
همچنین روابط ارائه شده برای تیر دوسر ساده هستند. اگر قوطی به صورت طره، تیر گیردار یا عضوی از یک قاب چنددهانه استفاده شود، محاسبات لنگر و برش باید متناسب با شرایط واقعی تغییر کنند.

مقاومت کافی همیشه به معنای عملکرد مناسب تیر نیست. ممکن است یک قوطی تحت بار مشخص دچار شکست یا تسلیم نشود، اما تغییرشکل آن به اندازه ای باشد که استفاده از سازه یا تجهیز متصل به آن را مختل کند.
به جابه جایی عمودی تیر بر اثر بارگذاری، خیز گفته می شود. کنترل خیز از بررسی های مهم شرایط بهره برداری است و باید مستقل از مقاومت نهایی انجام شود.
برای یک تیر دوسر ساده با بار متمرکز در وسط دهانه، در محدوده رفتار خطی الاستیک و با فرض ثابت بودن سختی خمشی، حداکثر خیز از رابطه زیر به دست می آید:
δmax = P × L³ ÷ (48 × E × I)
در این رابطه:
اگر نیرو بر حسب نیوتن، طول بر حسب میلی متر، مدول الاستیسیته بر حسب نیوتن بر میلی متر مربع و ممان دوم سطح بر حسب میلی متر به توان چهار باشد، خیز بر حسب میلی متر به دست می آید.
برای تیر دوسر ساده تحت بار گسترده یکنواخت در تمام دهانه نیز رابطه زیر کاربرد دارد:
δmax = 5 × w × L⁴ ÷ (384 × E × I)
اثر طول دهانه در این فرمول ها بسیار مهم است.
اگر نیروی متمرکز و مشخصات مقطع ثابت بمانند، دو برابر شدن طول دهانه در مدل مذکور، خیز را هشت برابر می کند. در حالت بار گسترده با شدت ثابت، دو برابر شدن دهانه باعث شانزده برابر شدن خیز خواهد شد.
البته باید به تفاوت شدت بار ثابت و مجموع بار ثابت توجه کرد. اگر مجموع بار گسترده در دو دهانه یکسان نگه داشته شود، شدت بار در دهانه بلندتر کمتر می شود و مقیاس تغییر خیز با حالت قبلی تفاوت خواهد داشت.
افزایش ممان دوم سطح نیز به کاهش خیز کمک می کند. به همین دلیل، استفاده از قوطی با ارتفاع بیشتر در جهت خمش، در شرایط یکسان می تواند سختی تیر را افزایش دهد.
حد مجاز خیز یک عدد ثابت برای تمام پروژه ها نیست. این مقدار به نوع سازه، کاربری، حساسیت تجهیزات، شرایط پوشش و ضوابط طراحی بستگی دارد.
همچنین در تیرهای کوتاه و عمیق یا اعضایی که رفتار اتصال در تغییرشکل آنها موثر است، فرمول های کلاسیک خمش به تنهایی ممکن است تمام تغییرمکان واقعی را نشان ندهند.
بنابراین، برای انتخاب قوطی مناسب باید هم مقاومت و هم تغییرشکل عضو در شرایط بهره برداری بررسی شوند.

وقتی قوطی به عنوان ستون استفاده می شود، رفتار آن با تیر افقی متفاوت خواهد بود. ستون معمولا نیروی فشاری را در امتداد طول خود انتقال می دهد و علاوه بر مقاومت فولاد، پایداری عضو در برابر کمانش نیز اهمیت پیدا می کند.
در ساده ترین بررسی، نیروی متناظر با تسلیم محوری مقطع از رابطه زیر محاسبه می شود:
Py = A × Fy
در این فرمول، A مساحت سطح مقطع و Fy تنش تسلیم فولاد است.
برای مثال، اگر مساحت قوطی ۳۰۴ میلی متر مربع و تنش تسلیم فرضی فولاد ۲۳۵ مگاپاسکال باشد:
Py = 304 × 235
Py = 71,440 N
این مقدار برابر ۷۱٫۴۴ کیلونیوتن است.
اما عدد به دست آمده ظرفیت مجاز یک ستون واقعی نیست. این رابطه صرفا نیروی متناظر با تسلیم سطح مقطع را بدون بررسی کمانش و سایر محدودیت ها نشان می دهد.
ستون ممکن است پیش از رسیدن به این مقدار دچار ناپایداری شود. احتمال وقوع چنین رفتاری به طول عضو، شرایط مهاربندی، سختی خمشی و شکل مقطع وابسته است.
برای بررسی اولیه کمانش، یکی از پارامترهای مهم شعاع ژیراسیون است:
r = √(I ÷ A)
شعاع ژیراسیون باید برای محور مربوط به کمانش محاسبه شود. در قوطی مستطیلی، مقدار آن حول دو محور ممکن است متفاوت باشد.
یکی دیگر از شاخص های مهم، نسبت لاغری عضو است:
λ = K × L ÷ r
در این رابطه:
ضریب K به شرایط انتهایی، مهاربندی و رفتار کلی سیستم سازه ای وابسته است و نباید بدون بررسی برای تمام ستون ها یکسان در نظر گرفته شود.
برای شناخت رفتار کمانش الاستیک ستون ایده آل، می توان از رابطه اویلر استفاده کرد:
Pcr = π² × E × I ÷ (K × L)²
این رابطه نشان می دهد با افزایش طول موثر، بار بحرانی کمانش کاهش پیدا می کند. همچنین افزایش سختی خمشی ستون می تواند مقاومت آن در برابر کمانش الاستیک را بهبود دهد.
با این حال، رابطه اویلر برای ستون ایده آل و شرایط مشخص کاربرد دارد و به تنهایی ظرفیت طراحی ستون واقعی را تعیین نمی کند. طراحی ستون باید با در نظر گرفتن رفتار غیرالاستیک، کمانش موضعی، عیوب اولیه و ضرایب طراحی مطابق آیین نامه انجام شود.
در نتیجه، مقایسه ظرفیت فشاری دو قوطی فقط بر اساس مساحت آنها کافی نیست. ممکن است مقطعی با مساحت بیشتر، به دلیل لاغری و شرایط مهاربندی نامناسب، عملکرد مورد انتظار را نداشته باشد.
کمانش موضعی زمانی رخ می دهد که بخشی از دیواره قوطی بر اثر تنش فشاری دچار تغییرشکل خارج از صفحه شود. این رفتار با کمانش کلی ستون تفاوت دارد.
در کمانش کلی، تغییرشکل در امتداد طول عضو اتفاق می افتد و ممکن است ستون به یک سمت خم شود. اما در کمانش موضعی، صفحه فولادی تشکیل دهنده دیواره قوطی دچار موج افتادگی یا تغییرشکل موضعی می شود.
قوطی های مربعی و مستطیلی از دیواره های نسبتا تخت تشکیل شده اند که در گوشه ها به یکدیگر متصل هستند. رفتار این دیواره ها به عرض آزاد صفحه، ضخامت، مشخصات فولاد و نوع توزیع تنش وابسته است.
یکی از شاخص های مهم در بررسی کمانش موضعی، نسبت عرض آزاد دیواره به ضخامت آن است.
هرچه دیواره نسبت به عرض خود نازک تر باشد، معمولا حساسیت آن به کمانش موضعی بیشتر می شود. به همین دلیل، افزایش ابعاد خارجی یک قوطی بدون افزایش متناسب ضخامت، لزوما به معنای بهبود تمام ویژگی های مقاومتی آن نیست.
برای مثال، مقایسه قوطی ۴۰×۴۰ با قوطی ۸۰×۸۰ در ضخامت یکسان نشان می دهد که مقطع بزرگ تر از نظر ممان دوم سطح مزیت دارد؛ اما صفحات دیواره آن نیز عریض تر هستند و باید از نظر کمانش موضعی بررسی شوند.
در استانداردهای طراحی فولاد، اجزای مقطع بر اساس نسبت های هندسی و شرایط تنش طبقه بندی می شوند. این طبقه بندی می تواند بر روش محاسبه مقاومت فشاری یا خمشی عضو اثر بگذارد.
نباید یک آستانه ثابت برای نسبت عرض به ضخامت به تمام قوطی ها نسبت داده شود. مقدار مجاز و روش بررسی به استاندارد و حالت بارگذاری بستگی دارد.
این کنترل به ویژه برای قوطی های سبک با دیواره نازک، ستون های تحت فشار و تیرهایی که بخشی از مقطع آنها تحت تنش فشاری قرار می گیرد اهمیت دارد.
در شرایط واقعی، بسیاری از قوطی های فولادی فقط تحت یک نوع نیرو قرار ندارند. برای مثال، پایه یک سایبان ممکن است وزن سازه را به صورت فشار محوری تحمل کند و همزمان به دلیل بار باد یا اتصال خارج از مرکز تحت خمش قرار گیرد.
در چنین شرایطی، محاسبه ظرفیت فشاری و خمشی به صورت جداگانه برای تایید نهایی عضو کافی نیست؛ زیرا این دو اثر می توانند بر عملکرد یکدیگر تاثیر بگذارند.
یکی از عوامل ایجاد خمش همراه فشار، خروج از مرکزیت نیرو است.
اگر نیروی محوری P با فاصله e از مرکز مقطع وارد شود، در مدل ساده لنگری برابر رابطه زیر ایجاد می کند:
M = P × e
برای مثال، اگر یک نیروی فشاری از طریق صفحه اتصال خارج از مرکز به قوطی منتقل شود، عضو علاوه بر فشار مستقیم، تحت لنگر خمشی نیز قرار می گیرد.
در محاسبه مقدماتی تنش الاستیک می توان اثر فشار و خمش یک محوره را به صورت زیر بررسی کرد:
σ = P ÷ A ± M ÷ S
علامت مثبت و منفی نشان می دهد تنش خمشی در یک سمت مقطع ممکن است به تنش فشاری اضافه شود و در سمت دیگر از آن بکاهد.
اگر خمش حول هر دو محور اتفاق بیفتد، بررسی اولیه تنش ها پیچیده تر می شود و اثر لنگرهای دو محوره نیز باید در نظر گرفته شود.
با این حال، رابطه جمع ساده تنش ها برای طراحی نهایی کافی نیست. در اعضای تحت فشار و خمش، اثرات پایداری و افزایش لنگر ناشی از تغییرشکل نیز ممکن است اهمیت داشته باشند.
در طراحی سازه های فولادی، از روابط اندرکنش نیروی محوری و لنگر خمشی استفاده می شود. این روابط با توجه به نسبت نیروهای وارد شده به مقاومت های طراحی و شرایط عضو تنظیم می شوند.
برای ستون های بلندتر یا قاب های تغییرمکان پذیر، تحلیل مرتبه دوم نیز ممکن است لازم باشد؛ زیرا تغییرشکل ناشی از بارگذاری می تواند لنگرهای اضافی ایجاد کند.
بنابراین، قوطی مورد استفاده در ستون قاب، پایه تابلو، نگهدارنده تجهیزات یا سازه های کنسولی باید از نظر ترکیب واقعی نیروها بررسی شود، نه صرفا بر اساس ظرفیت خمشی یا فشاری مستقل.

شرایط تکیه گاهی تعیین می کند نیروها چگونه در عضو توزیع شوند و قوطی چه مقدار تغییرشکل داشته باشد. استفاده از یک مقطع یکسان در دو سیستم با شرایط اتصال متفاوت می تواند نتایج محاسباتی متفاوتی ایجاد کند.
در تیر دوسر ساده، تکیه گاه ها در مدل ایده آل مانع جابه جایی عمودی می شوند، اما دوران انتهای تیر را به صورت گیردار محدود نمی کنند.
در تیر گیردار، اتصال انتهایی در مدل محاسباتی مقاومت دورانی ایجاد می کند. این وضعیت باعث تغییر توزیع لنگر و خیز می شود. البته برای فرض اتصال گیردار باید سختی و مقاومت کافی اتصال و سازه پشتیبان وجود داشته باشد.
در تیر طره ای، یک انتها مهار و انتهای دیگر آزاد است. این حالت در بازوهای نگهدارنده، کنسول ها و بعضی پایه های صنعتی دیده می شود. روابط تیر دوسر ساده برای چنین عضوی مناسب نیستند.
علاوه بر نوع تکیه گاه، مقاومت خود اتصال اهمیت دارد.
ممکن است قوطی از نظر مقاومت خمشی مناسب باشد، اما اتصال جوشی یا پیچی آن نتواند نیروی لازم را انتقال دهد. در مقاطع نازک، تمرکز بار روی ناحیه کوچکی از دیواره ممکن است باعث تغییرشکل یا خرابی موضعی شود.
برای مثال، اتصال یک صفحه فلزی به دیواره نازک قوطی و اعمال بار زیاد از طریق آن، نیازمند بررسی جداگانه محل انتقال نیروست. محاسبه مقاومت کلی سطح مقطع نمی تواند تمام رفتار این اتصال را نشان دهد.
در ستون ها نیز صفحه ستون، انکربولت ها، مهاربندی جانبی و سختی اتصال به سازه پشتیبان بر رفتار واقعی تاثیر دارند.
به همین دلیل، برای طراحی قابل اعتماد باید مسیر انتقال نیرو از نقطه اعمال بار تا تکیه گاه بررسی شود. مقاومت مقطع، مقاومت اتصال و پایداری سیستم سه کنترل مرتبط هستند که هیچ کدام جایگزین دیگری نمی شوند.
برای آشنایی عملی با فرمول تحمل بار قوطی، یک مثال آموزشی با شرایط مشخص بررسی می کنیم.
فرض کنید یک قوطی مربعی ۴۰×۴۰ با ضخامت ۲ میلی متر به صورت تیر افقی روی دو تکیه گاه ساده نصب شده است. فاصله بین تکیه گاه ها یک متر است و نیرویی معادل ۵۰۰ نیوتن در وسط دهانه وارد می شود.
مشخصات مثال:
| پارامتر | مقدار فرضی |
|---|---|
| ابعاد خارجی قوطی | ۴۰×۴۰ میلی متر |
| ضخامت دیواره | ۲ میلی متر |
| طول دهانه | ۱۰۰۰ میلی متر |
| نوع تکیه گاه | دوسر ساده |
| نوع بارگذاری | نیروی متمرکز وسط دهانه |
| مقدار نیرو | ۵۰۰ نیوتن |
| مدول الاستیسیته | ۲۰۰٬۰۰۰ نیوتن بر میلی متر مربع |
| تنش تسلیم فولاد | ۲۳۵ مگاپاسکال |
در این مثال، مقطع با گوشه های تیز و دیواره های دارای ضخامت یکسان فرض شده است. همچنین وزن خود قوطی، اثر تغییرشکل بر هندسه، رفتار موضعی محل اعمال بار و انعطاف اتصالات در محاسبه ساده اولیه منظور نمی شوند.
محاسبه مساحت سطح مقطع
ابتدا مساحت مستطیل خارجی را از مساحت فضای خالی داخلی کم می کنیم:
A = 40 × 40 − 36 × 36
A = 1600 − 1296
A = 304 mm²
بنابراین، مساحت هندسی مقطع برابر ۳۰۴ میلی متر مربع است.
محاسبه ممان دوم سطح
از آنجا که مقطع مربعی است، ممان دوم سطح آن حول دو محور مرکزی در مدل هندسی فرضی برابر خواهد بود.
I = (40⁴ − 36⁴) ÷ 12
I = (2,560,000 − 1,679,616) ÷ 12
I ≈ 73,365.3 mm⁴
محاسبه مدول مقطع الاستیک
فاصله دورترین تار از محور خنثی برابر نصف ارتفاع قوطی، یعنی ۲۰ میلی متر است.
S = 73,365.3 ÷ 20
S ≈ 3,668.3 mm³
این مقدار برای محاسبه تنش خمشی الاستیک استفاده می شود.
محاسبه حداکثر لنگر خمشی
برای تیر دوسر ساده با بار متمرکز در وسط دهانه:
Mmax = P × L ÷ 4
Mmax = 500 × 1000 ÷ 4
Mmax = 125,000 N.mm
محاسبه تنش خمشی
اکنون لنگر بیشینه را بر مدول مقطع تقسیم می کنیم:
σb = 125,000 ÷ 3,668.3
σb ≈ 34.1 MPa
تنش خمشی به دست آمده در مدل الاستیک، حدود ۳۴٫۱ مگاپاسکال است.
این مقدار از تنش تسلیم فرضی ۲۳۵ مگاپاسکال کمتر است. با این حال، این مقایسه به تنهایی به معنای تایید ظرفیت مجاز تیر نیست؛ زیرا کنترل های طراحی دیگری نیز باید انجام شوند.
محاسبه خیز تیر
برای محاسبه خیز از رابطه زیر استفاده می کنیم:
δmax = P × L³ ÷ (48 × E × I)
با جایگذاری مقادیر:
δmax = (500 × 1000³) ÷ (48 × 200,000 × 73,365.3)
δmax ≈ 0.71 mm
بنابراین، خیز بیشینه محاسبه شده در وسط دهانه تقریبا ۰٫۷۱ میلی متر است.
نتیجه مثال
در شرایط کاملا فرضی این محاسبه، قوطی ۴۰×۴۰ با ضخامت ۲ میلی متر و دهانه یک متری، تحت نیروی متمرکز ۵۰۰ نیوتن، دارای تنش خمشی الاستیک تقریبی ۳۴٫۱ مگاپاسکال و خیز تقریبی ۰٫۷۱ میلی متر خواهد بود.
این اعداد تنها نتایج یک مدل آموزشی هستند. برای تعیین ظرفیت طراحی باید بارهای واقعی، ترکیبات بار، مقاومت خمشی و برشی مطابق ضوابط، کمانش موضعی، نحوه انتقال نیروی متمرکز، اتصالات و حدود مجاز خیز بررسی شوند.
به همین دلیل، نباید از این مثال نتیجه گرفت که تمام قوطی های ۴۰×۴۰ با ضخامت ۲ میلی متر در هر شرایطی توان تحمل مقدار مشخصی وزن را دارند.

مقایسه قوطی های مختلف زمانی دقیق است که شرایط هندسی و بارگذاری در تمام گزینه ها یکسان تعریف شود.
برای بررسی اثر ابعاد مقطع، سه قوطی ۴۰×۴۰، ۶۰×۴۰ و ۸۰×۸۰ را در نظر می گیریم. ضخامت تمام مقاطع ۲ میلی متر است و جنس فولاد، مدول الاستیسیته، طول دهانه و نوع تکیه گاه نیز یکسان فرض می شوند.
در این مقایسه، تیر دوسر ساده با طول ۱۰۰۰ میلی متر و بار متمرکز ۵۰۰ نیوتن در وسط دهانه استفاده شده است.
برای قوطی ۶۰×۴۰ فرض می کنیم ضلع ۶۰ میلی متری در جهت ارتفاع قرار دارد. در نتیجه، خمش حول محور مرکزی افقی بررسی می شود.
جدول زیر بر اساس مدل هندسی ساده مقطع توخالی با گوشه های تیز تهیه شده است.
| ابعاد قوطی | سطح مقطع (mm²) | ممان دوم سطح در جهت خمش (mm⁴) | مدول مقطع (mm³) | خیز تقریبی (mm) | خیز نسبی |
|---|---|---|---|---|---|
| ۴۰×۴۰×۲ | ۳۰۴ | ۷۳٬۳۶۵ | ۳٬۶۶۸ | ۰٫۷۱۰ | ۱۰۰٪ |
| ۶۰×۴۰×۲ | ۳۸۴ | ۱۹۳٬۱۵۲ | ۶٬۴۳۸ | ۰٫۲۷۰ | ۳۸٪ |
| ۸۰×۸۰×۲ | ۶۲۴ | ۶۳۳٬۱۵۲ | ۱۵٬۸۲۹ | ۰٫۰۸۲ | ۱۲٪ |
نتایج نشان می دهند در شرایط فرضی یکسان، قوطی ۸۰×۸۰ بیشترین سختی خمشی و کمترین خیز را دارد.
همچنین قوطی ۶۰×۴۰ با ضلع ۶۰ میلی متری در جهت ارتفاع، نسبت به قوطی ۴۰×۴۰ تغییرشکل کمتری نشان می دهد.
اما این جدول، جدول ظرفیت مجاز باربری قوطی ها نیست. مقادیر فقط ویژگی های هندسی و خیز الاستیک را برای یک مدل مشخص مقایسه می کنند.
برای مثال، قوطی ۸۰×۸۰ با ضخامت ۲ میلی متر دارای دیواره های عریض تری نسبت به قوطی ۴۰×۴۰ است. بنابراین، حساسیت احتمالی دیواره ها به کمانش موضعی باید مستقل از سختی خمشی بررسی شود.
جهت نصب قوطی مستطیلی نیز اهمیت دارد. اگر قوطی ۶۰×۴۰ به گونه ای چرخانده شود که ارتفاع آن ۴۰ میلی متر باشد، ممان دوم سطح در محور خمش به حدود ۱۰۲٬۲۷۲ میلی متر به توان چهار کاهش پیدا می کند.
در همان شرایط بارگذاری، خیز این حالت تقریبا به ۰٫۵۱ میلی متر می رسد؛ در حالی که با ضلع ۶۰ میلی متری در جهت ارتفاع، خیز حدود ۰٫۲۷ میلی متر بود.
این تفاوت نشان می دهد که در انتخاب قوطی مستطیلی، علاوه بر ابعاد و ضخامت، جهت قرارگیری مقطع نیز باید با شرایط واقعی بارگذاری هماهنگ باشد.
محاسبات دستی برای شناخت رفتار قوطی و بررسی مقدماتی مناسب هستند، اما در طراحی واقعی باید از داده های معتبر مقطع و روش های مناسب تحلیل استفاده شود.
نخستین مرحله، انتخاب جدول مشخصات مقطع متناسب با محصول واقعی است. در چنین جدولی معمولا اطلاعاتی مانند ابعاد، ضخامت، مساحت، ممان دوم سطح، مدول مقطع، شعاع ژیراسیون و وزن واحد طول ثبت می شود.
هنگام استفاده از این اطلاعات باید به استاندارد تولید توجه کرد. ممکن است دو قوطی با ابعاد اسمی مشابه، به دلیل تفاوت ضخامت مبنای طراحی، شعاع گوشه ها یا تلرانس تولید، مشخصات هندسی کاملا یکسانی نداشته باشند.
بررسی واحدها نیز ضروری است. برای مثال، اگر ممان دوم سطح در جدول بر حسب سانتی متر به توان چهار باشد، نمی توان همان عدد را بدون تبدیل در فرمولی که با میلی متر تنظیم شده است قرار داد.
از نظر ابزار محاسباتی، برای تیرهای ساده با بارگذاری مشخص می توان از روابط دستی یا فایل محاسباتی استفاده کرد. اما برای قاب های چنددهانه، ستون های دارای بار جانبی، اتصالات پیچیده و سازه های تحت نیروهای ترکیبی، استفاده از نرم افزارهای تحلیل و طراحی سازه ممکن است ضروری باشد.
نرم افزارهایی مانند SAP2000 و ETABS امکان مدل سازی نیروها، تغییرشکل ها و رفتار اعضای سازه ای را فراهم می کنند. با این حال، صحت نتیجه به درستی مدل سازی وابسته است.
برای مثال، اگر اتصال واقعی نیمه گیردار باشد اما در مدل کاملا گیردار فرض شود، توزیع لنگر و خیز می تواند با رفتار واقعی تفاوت داشته باشد. همچنین انتخاب نادرست محور مقطع در قوطی مستطیلی ممکن است سختی خمشی محاسبه شده را تغییر دهد.
روش مناسب برای کنترل نتیجه، مقایسه یک حالت بارگذاری ساده با محاسبات دستی و بررسی منطقی بودن خروجی نرم افزار است.
در نهایت، باید میان ماشین حساب مقدماتی تحمل بار قوطی و طراحی کامل سازه تفاوت قائل شد. ابزار ساده ممکن است تنها تنش یا خیز را محاسبه کند، در حالی که طراحی اجرایی نیازمند کنترل حالت های حدی، ترکیبات بار و الزامات مربوط به کل سیستم سازه ای است.
یکی از رایج ترین خطاها در محاسبه تحمل بار قوطی، استفاده از واحدهای ناسازگار است. برای مثال، اگر طول دهانه بر حسب متر و ممان دوم سطح بر حسب میلی متر به توان چهار در یک رابطه قرار گیرد، نتیجه می تواند به شدت اشتباه شود.
بهتر است پیش از شروع محاسبه، یک دستگاه واحد مشخص انتخاب شود. برای نمونه، استفاده از نیوتن، میلی متر و نیوتن بر میلی متر مربع می تواند محاسبات مقاومت مصالح را ساده تر کند.
اشتباه دیگر، فرض یکسان بودن ضخامت اسمی و ضخامت واقعی محصول است. ضخامت دیواره مستقیما بر مساحت و ممان دوم سطح تاثیر دارد و در قوطی های نازک، اختلاف محدود ضخامت ممکن است بر نتیجه موثر باشد.
نادیده گرفتن خیز نیز می تواند باعث انتخاب نامناسب مقطع شود. ممکن است تنش خمشی کمتر از مقاومت فولاد باشد، اما تغییرشکل عضو برای کاربری مورد نظر قابل قبول نباشد.
در ستون ها، بی توجهی به کمانش از خطاهای مهم است. رابطه مساحت ضربدر تنش تسلیم به تنهایی برای تعیین ظرفیت ستون کافی نیست و طول موثر و شرایط مهاربندی باید بررسی شوند.
اشتباه در تبدیل جرم به نیرو نیز در محاسبات کارگاهی دیده می شود.
کیلوگرم واحد جرم است و نیوتن واحد نیرو. در شرایط معمول زمین، وزن جسم از حاصل ضرب جرم در شتاب گرانش تقریبی ۹٫۸۱ متر بر مجذور ثانیه به دست می آید.
بنابراین، عبارت هایی مانند «تحمل ۵۰۰ کیلوگرم توسط قوطی» بدون مشخص کردن محل اعمال بار، طول عضو و شرایط تکیه گاهی برای تصمیم مهندسی کافی نیستند.
همچنین نباید بارهای ضربه ای، ارتعاشی یا تکرارشونده را بدون بررسی با یک بار ثابت یکسان در نظر گرفت. در برخی تجهیزات صنعتی، خستگی، خوردگی، کیفیت جوش و تغییر شرایط بهره برداری می توانند بر عملکرد عضو تاثیر داشته باشند.
مسئله مهم دیگر، بررسی اتصالات است. اگر قوطی دارای مقاومت کافی باشد اما اتصال آن نتواند نیرو را انتقال دهد، عملکرد مجموعه همچنان نامناسب خواهد بود.
برای سفارش قوطی فولادی نیز بهتر است مشخصات گرید، ابعاد، ضخامت، استاندارد تولید و کاربرد مورد نظر به صورت دقیق ثبت شوند. انتخاب محصول تنها بر اساس وزن شاخه یا شباهت ظاهری مقاطع، روش مناسبی برای کاربردهای باربر نیست.
جمع بندی
نحوه محاسبه تحمل بار قوطی آهنی و فولادی به شکل مقطع، ضخامت، طول عضو، جنس فولاد، نوع بارگذاری و شرایط اتصال وابسته است. برای تیرهای افقی، محاسبه لنگر خمشی، نیروی برشی و خیز اهمیت دارد؛ در حالی که در ستون ها، مقاومت فشاری و پایداری در برابر کمانش باید بررسی شوند.
فرمول های مقدماتی و مثال های عددی به شناخت رفتار مقاطع کمک می کنند، اما به تنهایی ظرفیت مجاز یک قوطی را تعیین نخواهند کرد. برای انتخاب دقیق، باید مشخصات واقعی محصول با شرایط بارگذاری و الزامات طراحی هماهنگ شوند و نتیجه نهایی توسط مهندس مسئول بررسی گردد.
نمیتوان برای قوطی ۴۰×۴۰ یک ظرفیت ثابت بر حسب کیلوگرم اعلام کرد. مقدار بار قابل تحمل به طول دهانه، نوع تکیهگاه، جنس فولاد، نحوه اعمال نیرو و شرایط اتصالات بستگی دارد. برای تعیین ظرفیت واقعی باید مقاومت، خیز و سایر حالتهای حدی عضو محاسبه شوند.
فرمول به نوع استفاده از قوطی بستگی دارد. برای تیر دوسر ساده با بار متمرکز وسط دهانه، لنگر بیشینه از رابطه M = PL/4 محاسبه میشود. در ستونها، کنترل مقاومت فشاری و کمانش اهمیت دارد. هیچکدام از این روابط بهتنهایی ظرفیت مجاز نهایی را مشخص نمیکنند.
افزایش ضخامت معمولاً مساحت فولاد و ویژگیهای مقاومتی مقطع را بهبود میدهد و میتواند حساسیت دیواره به کمانش موضعی را کاهش دهد. بااینحال، مقدار ظرفیت نهایی همچنان به طول عضو، نوع بارگذاری، اتصالات و ضوابط طراحی وابسته است.
اگر جنس، ضخامت، طول و شرایط بارگذاری یکسان باشند، قوطی ۸۰×۸۰ معمولاً ممان دوم سطح و سختی خمشی بیشتری دارد. بااینحال، برای تعیین ظرفیت طراحی باید کمانش موضعی، مقاومت عضو و سایر محدودیتها نیز بررسی شوند.
با افزایش دهانه، لنگر خمشی و خیز تیر تغییر میکنند. برای مثال، در تیر دوسر ساده تحت بار متمرکز ثابت در وسط دهانه، خیز الاستیک با توان سوم طول متناسب است. به همین دلیل، افزایش طول دهانه میتواند تغییرشکل را بهشدت افزایش دهد.
قوطی افقی معمولاً بهعنوان تیر بررسی میشود و کنترلهای خمش، برش و خیز در آن اهمیت دارند. قوطی عمودی که نقش ستون دارد، ممکن است تحت فشار و کمانش قرار گیرد. در هر دو حالت، شرایط واقعی اتصال و بارگذاری باید در محاسبات لحاظ شوند.
خیر. جدول وزن معمولاً اطلاعاتی مانند ابعاد، ضخامت و جرم واحد طول را نشان میدهد. این اطلاعات برای شناخت محصول مفیدند، اما تعیین ظرفیت باربری به ویژگیهای مقاومتی، طول عضو، شرایط تکیهگاهی و نوع نیرو نیز نیاز دارد.
بله. در مقاطع مستطیلی، ممان دوم سطح و مدول مقطع حول دو محور معمولاً متفاوت هستند. بنابراین، قرار دادن ضلع بزرگتر در جهت ارتفاع میتواند سختی خمشی تیر را در یک جهت افزایش دهد. جهت مناسب باید با توجه به نیروهای واقعی و طراحی عضو تعیین شود.
خیر. نرمافزار میتواند نیروها، تنشها و تغییرشکلها را محاسبه کند، اما اعتبار نتیجه به مدلسازی صحیح، مشخصات واقعی مقطع و انتخاب ضوابط مناسب بستگی دارد. طراحی اعضای باربر باید توسط مهندس واجد صلاحیت بررسی و تأیید شود.